Resumen
Ante la urgencia de una formación integradora de las dimensiones propias de la vida cristiana dirigida al laicado en contextos de educación no formal, la mistagogía se cons tituye como pedagogía de la teología que responde a esta dinámica en la transmisión de la fe. Su caracterización se desarrolla mediante la estructuración de los elementos provenientes del neoplatonismo, la identificación en el ámbito catecumenal y litúrgico, la consolidación en cuanto proceso de personalización, y la praxis pedagógica.
Aguirre, Federico. “Fundamentos apofáticos de la teología bizantina de la imagen. La recepción del Corpus Dionysiacum en Juan Damasceno”. Theologica Xaveriana 75 (2025): 1-23. https://doi.org/10.11144/javeriana.tx75.fatbi.
Arboleda, Carlos. “Evangelizar la cibercultura”. Veritas 38 (2017): 163-181.
Augustinus Hipponensis. “In Iohannis Evangelium Tractatus”. En Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum, vol. 36, editado por Radbod Willems. F. Tempsky / G. Freytag, 1908.
Benedicto XVI. “Adhortatio Apostolica postsynodalis Verbum Domini”. AAS 102, n. 11 (2010): 681-787. Vatican, https://www.vatican.va/archive/aas/docu ments/2010/novembre%202010.pdf (consultado el 22 de enero de 2026).
Benedicto XVI. “Litterae Encyclicae Deus caritas est (25.12.2005)”. AAS 98, n. 3 (2006): 217-252. Vatican, https://www.vatican.va/archive/aas/docu ments/2006/marzo%202006.pdf (consultado el 22 de enero de 2026).
Benedito, André. “A vida cristã à luz das catequeses mistagógicas de Ambrósio de Milão”. Revista Encontros Teológicos 1 (2022): 109-128.
Bianchi, Luca. “‘Il cielo sulla terra’. Liturgia a mistagogía”. Antonianum 4 (2013): 551-559.
Escuela Bíblica de Jerusalén. Biblia de Jerusalén. Nueva edición manual. 4 edición. Desclée de Brouwer, 2018.
Borg, Frank. “The Sacrament of Baptism in Cyril’s Mystagogical Catecheses I-III”. Melita Theologica 46, n. 1 (1995): 143-162. https://www.um.edu.mt/library/ oar//handle/123456789/37868.
Buchta, Roman. “Mystagogic Dimension of Christian Formation in the Family Community”. Roczniki Teologiczne 67 (2020): 45-64.
Buchta, Roman. “The Catechist in the Community of the Church — a Witness of Faith and a Mistagogue”. Annals of Theology 69 (2022): 59-73. https://doi. org/10.18290/rt2269004.
Cacciato, Cettina. “L’iniziazione mistagogica in Evangelii gaudium. Condizioni e possibilità per bambini e Ragazzi”. Rivista di Scienze dell’Educazione 57 (2019): 268-277.
Concilio de Trento, “De fide”. En Enchiridion symbolorum definitionum et declarationum de rebus fidei et morum, editado por Heinrich Denzinger y Peter Hünermann. Herder, 2012.
Concilio Ecuménico Vaticano II. “Constitutio de Sacra Liturgia Sacrosanctum Conci lium (4.12.1963)”. AAS 56 (1964): 97-138. Vatican, https://www.vatican.va/ archive/aas/documents/AAS-56-1964-ocr.pdf (consultado el 30 de enero de 2026).
Concilio Ecuménico Vaticano II. “Constitutio Dogmatica de Ecclesia Lumen gentium (21.11.1964)”. AAS 57 (1965): 5-71. Vatican, https://www.vatican.va/archive/ aas/documents/AAS-57-1965-ocr.pdf (consultado el 30 de enero de 2026).
Concilio Ecuménico Vaticano II. “Constitutio Pastoralis de Ecclesia in Mundo huius Temporis Gaudium et Spes (07.12.1965)”. ASS 58 (1966): 1025-1120. Vatican, https://www.vatican.va/archive/aas/documents/AAS-58-1966-ocr.pdf (consul tado el 30 de enero de 2026).
Conferencia Episcopal Española. Misal Romano. Conferencia Episcopal Española, 2016.
Congregación para el Clero. Directorio General para la catequesis. Libreria Editrice Vaticana, 1997.
Congreso de la República de Colombia. “Ley 115 de 1994”. En Diario Oficial 41214. Congreso de la República de Colombia.
Daelemans, Bert. “Un sacramento de iniciación cristiana. La dimensión mistagógica del sacramento”. Misión joven estudios 507 (2019): 1-20.
Daniélou, Jean. La Trinidad y el misterio de la existencia. Ediciones Paulinas, 1969.
De Oliveira, José Janédson. “A Mistagogia de Cirilo de Jerusalém como referencial no processo de iniciação à vida cristã pós-Vaticano II”. Dissertação, Mestrado em Teologia, Programa de Pós-graduação em Teologia. Universidade Católica de Pernambuco, 2021. http://tede2.unicap.br:8080/handle/tede/1517 (consultado el 22 de enero de 2026).
De Pazzi, María Magdalena. Éxtasis, amor y renovación: revelaciones e inteligencias, renovación de la Iglesia. BAC, 1999.
De Pazzi, María Magdalena. Los cuarenta días. Ediciones Carmelitanas, 2016.
Denzinger, Heinrich y Peter Hünermann. El magisterio de la iglesia. Enchiridion symbo lorum, definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. Herder, 2006.
Eliade, Mircea. Imágenes y símbolos. Taurus, 1974.
Fernandes Costa, Rosemary. “A Mistagogia das ações litúrgicas em Cirilo de Jerusalém”. Atualidade Teológica 52 (2016): 58-76.
Fernandes Costa, Rosemary. “The Mystagogy Pathway: A Mystique for Our Times”. Horizonte 27 (2012): 831-853.
Fitzgerald, Allan. “Review of La mistagogia del commento al Salmo 118 di Sant’Ambrogio, by David Vopřada”. Journal of Early Christian Studies 4 (2018): 676-677. https://doi.org/10.1353/earl.2018.0063.
Francisco. “Adhortatio Apostolica Evangelii Gaudium (24.11.2013)”. AAS 105, n. 12 (2013): 1019-1137. Vatican, https://www.vatican.va/archive/aas/docu ments/2013/acta-dicembre2013.pdf (consultado el 22 de enero de 2026).
Francisco. “Litterae Apostolicae Desiderio desideravi (29.06.2022)”. AAS 114, n. 7 (2022): 799-825. https://www.vatican.va/archive/aas/documents/2022/acta luglio2022.pdf (consultado el 22 de enero de 2026).
Francisco. “Litterae encyclicae Lumen Fidei (19.06.2013)”. AAS 105, n. 7 (2013): 555-596. Vatican, https://www.vatican.va/archive/aas/documents/2013/acta luglio2013.pdf (consultado el 22 de enero de 2026).
Goliszek, Piotr. “Foundations of Personal Mystagogy in Catechesis”. Oczniki Teologi czne 68 (2019):19-33. http://dx.doi.org/10.18290/rt.2019.66.11-2.
Gonçalves Mendes, Sérgio. “Mistagogia e o Magistério Católico recente: uma nova perspectiva na teologia moral”. ATeo 21 (2017): 287-302. http://dx.doi. org/10.17771/PUCRio.ATeo.30398.
González Cougil, Ramiro. “La mistagogía, culmen de la iniciación cristiana”. Phase 34 (2019): 39-48.
Guardini, Romano. El Espíritu de la liturgia. Cuadernos Phase 100. Centre de Pastoral Litúrgica, 2006.
Guardini, Romano. Liturgie Und Liturgische Bildung. Matthias Grunewald Verlag, 1992.
Hermoso Félix, María Jesús. “El símbolo en el ‘De Mysteriis’ de Jámblico: la media ción entre el hombre y lo divino”. Memoria para optar al grado de Doctor en Teología, Facultad de Teología. Universidad Complutense de Madrid, 2011. https://hdl.handle.net/20.500.14352/47981 (consultado el 22 de enero de 2026).
Hermoso Félix, María Jesús. “Símbolo e intelecto en la filosofía de Jámblico: en torno a De Mysteriis 2.11.20-41”. LOGOS Anales del Seminario de Metafísica 47 (2014): 135-153.
Jámblico. Protréptico. Introducción, traducción y notas de Miguel Periago Lorente. Gredos, 2003. Jámblico. Sobre los misterios egipcios. Introducción, traducción y notas de Enrique Ángel Ramos Jurado. Gredos, 1997.
Juan Pablo II. “Adhortatio Apostolica Catechesi Tradendae”. AAS 71 (1971): 1277-1342. Vatican, https://www.vatican.va/archive/aas/documents/AAS-71-1979-ocr.pdf (consultado el 22 de enero de 2026).
Juan Pablo II. “Litterae Encyclicae Ecclesia De Eucharistia Vivit (17.4.2003)”. ASS 95, n. 7 (2003): 433-489. Vatican, https://www.vatican.va/archive/aas/docu ments/2003/luglio%202003.pdf (consultado el 22 de enero de 2026).
Juan Pablo II. “Litterae Encyclicae Fides et Ratio (14.9.1998)”. ASS 91 (1999): 5-88. Vatican, https://www.vatican.va/archive/aas/documents/AAS-91-1999-ocr.pdf (consultado el 22 de enero de 2026).
Juan Pablo II. “Litterae Encyclicae Redemptor Hominis (4.3.1979)”. AAS 71 (1979): 257-324. Vatican, https://www.vatican.va/archive/aas/documents/AAS 71-1979-ocr.pdf (consultado el 22 de enero de 2026).
Lacroix, Jean. El personalismo como anti-ideología. Biblioteca Universitaria Guadiana, 1973.
Lekan, Janusz. “Kerygma i mistagogia w zbawczym spotkaniu współczesnego człowieka z Bogiem”. Teologia w Polsce 8 (2014): 71-86.
Maritain, Jacques. Persona y el bien común. Siglo XXI, 1981.
Martínez Suárez, Venancio. “El programa del niño sano, ¿experiencia de mistagogía y marcaje?”. Pediatría integral 26 (2022): 514.e1-514.e3.
Megger, Andrzej. “Mistagogia liturgiczna biskupa Jana Bernarda Szlagi. Aspekt biblijny”. Biblica et patrística Thoruniensia 15 (2020): 87-99. https://doi. org/10.12775/BPTh.2022.019.
Mendonça, João. “A mistagogia como palavra e gestos na obra de São Cirilo de Jeru salém: o ato de construir o imaginário religioso”. Revista de Cultura Teológica 72 (2010): 147-169.
Messias, Elvis Rezende, y Mariana Silva Mancilha. “Da Pedagogia Consumista à Pedagogia da Partilha”. Revista Encontros Teológicos 37 (2022): 703-719. https:// facasc.emnuvens.com.br/ret/article/view/1748 (consultado el 22 de enero de 2026).
Migne, Jacques Paul. Patrologiae cursus completus, seu bibliotheca universalis, integra, uniformis, commoda, oeconomica omnium ss. Patrum, doctorum, scriptorumque ecclesiasticorum sive latinorum sive graecorum qui ab aevo apostolico ad tempora concilii tridentinii (anno 1545) pro latinis et concilii florentini (anno 1439) pro graecis floverunt. Series Graeca (PG), 1856 (vol. 1) – 1866 (vol. 161); Series Latina (PL), 1844 (vol. 1) – 1866 (vol. 221).
Miranda, Americo. “La fede degli iniziati L’itinerario dei credenti nelle Catechesi Mistagogiche del IV secolo”. Augustinianum 1 (2016): 119-143.
Molina Ayala, José. “Teúrgia: camino de Jámblico a lo inefable”. Diánoia 65 (2010): 125-149.
Mounier, Emmanuel. Revolución personalista y comunitaria. Zero, 1975.
Müller, Gerard. Dogmática. Teoría y práctica de la teología. Herder. 2009.
Murawski, Roman. “Katecheza jako głoszenie Chrystusa”. Ateneum Kapłańskie 29 (1997): 66-76.
Nieto-Bravo, Johan Andrés, Juan Santamaría-Rodríguez y Ciro Moncada. “Investigar desde el margen: problematización epistémica y metodológica de la sistemati zación de experiencias y la investigación de acción participativa”. En Reflexiones metodológicas de investigación educativa: perspectivas sociales, editado por J. Pérez y J. Nieto-Bravo. Universidad Santo Tomás, 2020.
Nunes Pugliesi, Eduardo. “Ensaio sobre a mistagogia do sacramento do batismo”. TA Teología 1 (2019): 218-226.
Ofilada, Macario. De la unión a la comunión por lo sacramentológico: hacia el sentido trinitario de la mística y la mistagogía cristianas. Estudio Agustiniano 48 (2013): 219-254.
Ordo Initiationis Christianae Adultorum. Ciudad del Vaticano: Typis Polyglottis Vaticanis, 1972.
Ostrowski, Dominik. “Mistagogia końca iv wieku jako teologia w ujęciu Enrico Mazzy”. Roczniki Liturgiczno-Homiletyczne 3 (2012): 115-126.
Pikaza, Xavier y Nereo Silanés. O Deus Cristão. Diccionario teológico. Apostolado Trinitario, 1992.
Pinto, Rolphy. “The Mystagogical Dimension of Spiritual Conversation: An Ignatian Perspective”. Gregorianum 2 (2020): 391-403.
Pío XII. “Litterae Encyclicae Mediator Dei (20.11.1947)”. AAS 39 (1947): 521-600. Vatican, https://www.vatican.va/archive/aas/documents/AAS-39-1947-ocr.pdf (consultado el 22 de enero de 2026).
Plotino. Enéadas V-VI. Introducción, traducción y notas de Jesús Igal. Gredos, 1998.
Porosło, Krzysztof. “Mistagogia liturgiczna i nowa ewangelizacja”. Roczniki Teologiczne 68 (2021): 95-111.
Quinzá, Xavier. Desde la zarza. Para una mistagogía del deseo. Desclée de Brouwer, 2002.
Ricoeur, Paul. Finitud y culpabilidad. Trotta, 2004.
Ricoeur, Paul. Sí mismo como otro. Siglo XXI, 2006.
Rigobello, Armando. “Personalismo”. En Diccionario teológico interdisciplinar, vol. 4, coordinado por Luciano Pacomio. Sígueme, 1986.
Ritoré Ponce, Joaquín. Teoría del nombre en el neoplatonismo tardío. Servicio de Publi caciones de la Universidad de Cádiz, 1992.
Rogerio Junqueira, Sergio Azevedo y Valeria Andrade Leal. “Celebração: uma dimensão para a Pastoral na Escola Católica”. Revista Eletrônica Espaço Teológico 25 (2020): 156-167.
Schillebeeckx, Edward. Los hombres, relatos de Dios. Ediciones Sígueme, 1994.
Silva, Jose Augusto. “A mistagogia de ontem a hoje no Espírito, à luz de Cirilo de Jerusalém”. Maestrado em Teologia. Universidade Catolica Portuguesa, 2019. https://files01.core.ac.uk/download/297913288.pdf (consultado el 22 de enero de 2026).
Soca, Gherasim. “Actualitatea catehezelor și a comentariilor mistagogice”. Teologie și Viață 5 (2021): 114-127.
Spadaro, Antonio, Marcia Junges y Luis Dalla Rosa. “Entrevista: A compatibilidade da fé à luz da lógica da red”. Revista del Instituto Humanitas Unisinos 403 (2012). https://www.ihuonline.unisinos.br/artigo/4659-antonio-spadaro (consultado el 22 de enero de 2026).
Spadaro, Antonio. Ciberteología: Pensar el cristianismo en tiempos de la red. Herder, 2014.
Tomás de Aquino. Suma Teológica. Vol. 1. Editado y traducido por los Padres Domi nicos de la Provincia de España. 5.ª edición. Biblioteca de Autores Cristianos, 2001.
Torres Muñoz, José Santos, Edith González Bernal y Nelson Mafla Terán. “La enseñanza de la teología: desafíos interdisciplinarios e interculturales a partir del Magisterio reciente”. Theologica Xaveriana 75 (2025): 1-28. https://doi. org/10.11144/javeriana.tx75.etdiimr.
Torres, Jorge Benito. “Jámblico y la mistagogía de la mirada: hacia una ontología de la Imagen”. Análisis. Revista de investigación filosófica 9 (2022): 29-49.
Valer Necula, Constantin. “Generația înstrăinată – redescoperirea valorii mistagogice a pedagogiei”. SAECULUM 42 (2016): 343-351.
Van Gennep, Arnold. Los ritos de paso. Alianza Editorial, 2013.
Von Balthasar, Hans Urs. Teológica. La verdad del mundo. Ediciones Cristiandad, 1997.
XVI Asamblea general ordinaria del Sínodo de los obispos. Instrumentum Laboris. Secretaria General del Sínodo, 2023. Vatican, https://www.synod.va/es/xvi asamblea-general-ordinaria-del-sinodo-de-los-obispos.html (consultado el 22 de enero de 2026).
Zarazaga, Gonzalo Javier. “A 1.700 años de Nicea: la continuidad del diálogo teológico como tradición sinodal de la Iglesia”. Theologica Xaveriana 75 (2025): 1-26. https://doi.org/10.11144/javeriana.tx75.ncdttsi.

Esta obra está bajo una licencia internacional Creative Commons Atribución 4.0.

